"We zijn allemaal antifascisten" (Siamo tutti antifascisti) - Nieuw kunstwerk Entree van Noord

Op deze Verzetsmuur zijn acht verzetsstrijders te zien die tijdens de Tweede Wereldoorlog in actie kwamen tegen het fascisme. Deze Amsterdammers, uit alle hoeken van de samenleving, riskeerden hun leven om joden en andere vervolgden te helpen en om te vechten tegen de nazi’s. Of ze nu verzetskranten rondbrachten op de fiets, geld door sluisden om stakers te ondersteunen of collaborateurs neer schoten: ieder van hen heeft met gevaar voor eigen leven bijgedragen aan de strijd voor vrijheid en gelijkwaardigheid. Sommigen hebben dat met de dood moeten bekopen. Velen van hen waren communist, antikoloniaal of anti-imperialistisch, en maakten gebruik van bestaande linkse netwerken in Amsterdam. Hun antifascistische strijd stond in verbinding met verzet tegen alle vormen van onderdrukking. In de geschiedenisboeken wordt deze kant niet altijd belicht, en voor sommige verzetsstrijders bleven eer en herdenking uit vanwege hun communistische denkbeelden of hun seksuele geaardheid.

Maar de mensen die in de jaren veertig in Amsterdam in verzet kwamen tegen het fascisme deden dit niet voor hun eigen eer. En deze moedige Amsterdammers hebben hun leven niet geriskeerd om slechts herdacht en herinnerd te worden. Om hun nagedachtenis eer aan te doen, is het nodig om ons altijd te blijven verzetten tegen fascisme, racisme, onderdrukking en uitsluiting. Nu deze denkbeelden wereldwijd weer oplaaien, is deze strijd broodnodig.

Toen niet, nu niet, nooit meer fascisme!

Over de Entree van Noord

Op de Buiksloterweg nodigt Tolhuistuin verschillende kunstenaars uit om op deze 30 meter lange muur hun visie te geven op de toekomst van de stad. Met hun ideeën en vergezichten hopen wij de voorbijgangers te inspireren verder vooruit te denken. De kunstenaars komen uit of hebben een sterke band met Amsterdam-Noord.

Anton de Kom

Cornelis Gerhard Anton de Kom (1898 – 1945) was een Surinaamse verzetsheld en antikoloniale schrijver. Hij werd geboren in Paramaribo en ging in 1921 naar Nederland, waar hij actief werd bij verscheidene linkse organisaties en schreef voor communistische bladen als De Tribune. Na zijn terugkeer naar Suriname in 1933 werd hij scherp in de gaten gehouden door de koloniale autoreiten, en uiteindelijk gearresteerd en zonder rechtszaak naar Nederland verbannen. Daar schreef hij Wij slaven van Suriname, een historisch essay dat van groot belang is geweest voor de Surinaamse nationale bewustwording.

Na de Duitse invasie van 1940 werd De Koms schrijven verboden, en sloot hij zich aan bij het verzet. Hij schreef artikelen voor de verzetskrant ‘De Vonk’ van de Communistische Partij Nederland. In 1944 werd hij gearresteerd en gevangengezet in het Oranjehotel, en vervolgens overgebracht naar het Nederlandse concentratiekamp Vught. Uiteindelijk stierf hij in 1945 in Kamp Sandbostel aan tuberculose, vijf dagen voordat het kamp werd bevrijd. In 1960 werden zijn stoffelijke resten gevonden en naar Nederland gebracht, en werd hem het Verzetsherdenkingskruis toegekend.

Hannie Schaft

Jannetje Johanna (Jo) Schaft (1920 – 1945) was een Nederlandse verzetsstrijder. Als student in Amsterdam stal Schaft persoonsbewijzen in de publieke ruimte voor vervalsing. Toen ze in 1943 stopte met haar studie en terugkeerde naar Haarlem, nam ze twee bevriende Joodse medestudenten mee, die bij haar ouders onderdoken. Ze sloot zich aan bij het gewapend verzet en nam de schuilnaam Hannie aan. In 1944 pleegde ze samen met Jan Bonekamp aanslagen op de NSB’er Pieter Faber en de collaborerende politiecommissaris Willem Ragut. Ze was betrokken bij meerdere aanslagen of pogingen tot liquidatie van andere collaborateurs.

In 1945 werd Schaft gearresteerd. Hoewel zowel verzet als bezetter hadden afgesproken geen gijzelaars meer te doden, werd ze een paar weken voor de bevrijding geëxecuteerd. In 1951 verbood de Amsterdamse procureur-generaal het publiek nog om “de communiste Hannie Schaft” te herdenken, maar sinds de jaren tachtig wordt Schaft jaarlijks herdacht bij het beeld Vrouw in het verzet in Haarlem. Voor haar antifascistische strijd kreeg Schaft postuum het Verzetskruis 1940-1945, het Verzetsherdenkingskruis, en de Amerikaanse Medal of Freedom.

Walraven van Hall

Walraven van Hall (1906 – 1945) was een Nederlandse bankier en verzetsstrijder. Hij kwam uit een vermogend Amsterdams gezin en werkte, na een carrière als zeeman en als bankier op Wall Street, bij een bank in Zaandam. Onder de Duitse bezetting was Van Hall was een van de oprichters van het Nationaal Steun Fonds (NSF), dat allerlei facetten van het illegale verzetswerk financierde. Voor de verantwoording van bedragen werd gebruik gemaakt van o.a. waardeloze aandelen en vervalste schatkistpromessen. In totaal werd meer dan 84 miljoen gulden uitgekeerd.

In 1945 werd Van Hall tijdens een vergadering in Amsterdam gearresteerd, samen met verscheidene anderen die zich bezig hielden met de organisatie van het verzet. Nadat de Duitsers zijn identiteit als oprichter van het NSF hadden vastgesteld, werd Van Hall in Haarlem gefusilleerd. Als “bankier van het verzet” kreeg Van Hall postuum het Verzetskruis.

Frieda Belinfante

Frieda Belinfante (1904 – 1995) was een Nederlandse cellist, dirigent, en verzetsstrijder. Ze werd geboren in Amsterdam en studeerde aan het Conservatorium. Als een van de eerste vrouwen in Europa was ze dirigent van een professioneel orkest, bij het Concertgebouw. Ze was lesbisch en had een langdurige relatie met de componist Henriëtte Bosmans. Ook was ze goed bevriend met Willem Arondéus, en was net als hij betrokken bij de aanslag op het bevolkingsregister in Amsterdam in 1943.

Na deze aanslag dook ze onder en begon, om haar identiteit te verbergen, zich in het dagelijks leven te vermommen als man. Het verhaal gaat dat ze hier zo goed in was dat haar eigen moeder haar niet zou hebben herkend op straat. Ze overleefde de oorlog als vluchteling in Zwitserland en woonde daarna in de Verenigde Staten, waar ze haar muzikale carrière voortzette. Er werden meerdere films gemaakt over haar, en in 1994 erkende de United States Holocaust Memorial Museum officieel Belinfante’s bijdrage aan het Nederlandse verzet.

Evy Poetiray

Georgine Eveline “Evy” Poetiray (1918 – 2016) was een Indonesische activist en verzetsstrijder. Ze werd geboren in het toenmalig Nederlands-Indië en kwam in 1937 naar Nederland om te studeren. Ze werd lid van Perhimpoenan Indonesia (PI), een antikoloniale studentenvereniging. De PI vervoerde in 1942 en 1943 Joodse kinderen uit Amsterdam naar onderduikadressen op de Veluwe. Poetiray was koerier van verzetskranten en verborg onderduikers in haar eigen woning.

Na de bevrijding in 1945 werd Poetiray landelijk secretaris van PI, in hetzelfde jaar dat de Onafhankelijkheid van Indonesië werd uitgeroepen. Tijdens een massabetoging in de Amsterdamse Markthallen in 1946 sprak Poetiray een menigte van twintigduizend man toe en riep: Erken de Republiek! Deze uitspraak werd beroemd. De herinnering aan de Indonesische studenten die zich hadden ingezet tegen de nazi’s werd, na de proclamatie van de onafhankelijke staat Indonesië, uit het Nederlandse openbare geheugen geweerd. Vanaf de jaren tien werd meer aandacht besteed aan deze kant van het antifascistische verzet.

Charles Desiré Lu-A-SI

Charles Desiré Lu-A-Si (1911 – 1942) was een verzetsstrijder van Afro-Surinaamse en Chinese afkomst. Hij werd geboren in Paramaribo als kleinzoon van een Chinese immigrant, en kwam in 1931 naar Nederland. Hij was lid van de Bond van Surinaamse Arbeiders, die betrokken was bij antikoloniale en antifascistische activiteiten, en functionaris bij de Communistische Partij Nederland. Onder de bijnaam ‘Shanghai Express’ verspreidde Lu-A-Si illegate pamfletten, beplakte muren en was medeorganisator van de Februaristaking.

Mientje Meijer

Wilhelmina Christina Alberdina “Mientje” Pooters-ten Dam (1917 – 2016) was een Nederlandse verzetsstrijder. Ze werd geboren in Amsterdam en was net als haar broers en zussen lid van de communistische jeugdbond De Zaaier. Met haar man Jaap ten Dam bracht ze de illegale verzetskrant De Waarheid rond. In ten Dams woning aan de Waverstraat was ruimte voor onderduikers en leden van de communistische verzetsgroepen. Haar broer Pam werd in 1943 gefusilleerd en haar zus Nellie werd ook opgepakt maar overleefde de kampen.

Ten Dam werkte als japonnennaaister op het atelier van Dooyes en Van Cuijk in Amsterdam, en had daar meerdere Joodse collega’s. Toen de Februaristaking plaats vond, overtuigde ze haar collega’s en baas in het atelier om het werk neer te leggen en mee te lopen. Tot op hoge leeftijd bleef ze strijden tegen onrechtvaardigheid en discriminatie. In 2022 werd er een brug in Amsterdam naar haar vernoemd: de Mientje ten Dambrug in Slotermeer.

Willem Arondéus

Willem Johan Cornelis Arondéus (1894 – 1943) was een Nederlandse beeldend kunstenaar, schrijver, en verzetsstrijder. Hij werd geboren in Naarden en het gezin verhuisden kort na zijn geboorte naar Amsterdam. Als kunstenaar maakte hij wandschilderingen, tapijten, gravures en pentekeningen. Onder de Duitse bezetting raakte Arondéus betrokken bij de Raad van Verzet. Samen met Willem Sandberg en Gerrit van der Veen vervalsde hij persoonsbewijzen. Ook schreef hij de Brandarisbrieven, waarin hij culturele collaboratie door Nederlandse kunstenaars hekelde.

In 1943 was Arondéus medeorganisator van een bomaanslag op het Amsterdamse bevolkingsregister. Hij en alle andere leden van de groep werden gearresteerd, en Arondéus werd in 1943 geëxecuteerd. De deelnemers aan de aanslag op het bevolkingsregister werden postuum onderscheiden voor hun verzetswerk, maar pas in 1984 werd Arondéus het Verzetsherdenkingskruis toegekend. Zijn seksuele geaardheid was waarschijnlijk de reden voor het gebrek aan erkenning. Inmiddels wordt hij geëerd als queer verzetsheld.

Wouter Stroet

Wouter Stroet (Amsterdam, 1995) Werkt Als grafisch ontwerper en kunstenaar in Amsterdam Noord. In zijn praktijk houdt hij zich bezig met de gebouwde stedelijke omgeving en zet hij zich in voor de solidaire stad. Hij werk met en voor lokale organisaties zoals Verdedig Noord, Mokum Kraakt, Red Amsterdam Noord en Huurders Netwerk Amsterdam.